De Hoofdstraat
De Hoofdstraat is de oudste straat in Sassenheim. Nu loopt de Hoofdstraat vanaf de grens met Lisse zuidwaarts tot aan de Warmonderweg. Vanaf hier heet hij vervolgens Rijksstraatweg. Tot aan de openstelling van de Rijksweg 4 (nu de A44) op 25 juni 1938 was dit de hoofdverbindingsweg tussen Den Haag en Amsterdam (via Haarlem). Het was voor die tijd een zeer drukke doorgaande route. Die drukte werd mede veroorzaakt door de trambaan die door de Hoofdstraat liep. Van 1881 tot 1949 was dit de tramverbinding tussen Leiden en Haarlem. Tot 1933 was dit een stoomtram, daarna een elektrische, de zogeheten Blauwe Tram. De tram ging ook over de twee bruggen in de Hoofdstraat: de Oude Postbrug over de Zandsloot en de Klapbrug over de Teylingervaart/Sassenheimervaart. Deze laatste brug is in 1967/68 afgebroken en vervangen door een duiker.
Van Heerwech tot Hoofdstraat
In 1913 is de naam Hoofdstraat (tot dan Dorpsstraat) vastgesteld. In de loop der tijd komen we verschillende namen tegen.
In 1615 de Heerwech. Vroeger waren er Heerwegen en Buurwegen. De Buurwegen dienden onderhouden te worden door de aanwonende dorpslieden. Bij Heerwegen lag die verantwoordelijkheid bij de dijkgraaf en de heemraden van Rijnland, dus bij de ‘Hoogmogende Heren’. Heerwegen zijn dus van oudsher helemaal geen legerwegen zoals ons vroeger vaak ten onrechte werd voorgehouden. Ze dienden in het algemeen voor het doorgaande verkeer over land, voor zover de staat van onderhoud en de invloed der seizoenen dit toelieten. In Sassenheim is de oorspronkelijke Heerwech dus later Hoofdstraat gaan heten.
Na 1805 komen we de naam ‘Straatweg’ tegen, omdat in dat jaar de weg voorzien is van bestrating. Vóór dat jaar waren de wegen nog onverhard, maar tussen 1805 en 1807 werd het hele traject van Den Haag naar Haarlem geplaveid, waardoor de rijtuigen een betere ondergrond hadden. Om de kosten van het bestraten van deze ‘postritweg’ te drukken, werd er tol geheven. In Sassenheim stond, komende uit de richting Leiden, het tolgebouw net voor de hoek met de Bijdorpstraat.
In de Legger der Wegen en Voetpaden in de Gemeente Sassenheim uit 1853 wordt de Dorpstraat vermeld, een ‘straatweg: kei- en klinkerweg’. In de Leggers uit 1903 én uit 1913 wordt de Straat- of Heerenweg van Amsterdam naar Den Haag vermeld, een ‘straatweg vanaf de grensscheiding van Lisse midden door de kom der gemeente tot aan de grensscheiding van Oegstgeest’. De lengte van de weg is 4830 m.
Verder heeft de Hoofdstraat ook nog Rijksstraatweg geheten, aan twee kanten nog wel: in het zuiden vanaf de gemeentegrens met Oegstgeest tot (waarschijnlijk) de Oude Postbrug en aan de noordkant vanaf de gemeentegrens met Lisse tot aan de Concordiastraat. Het gedeelte vanaf de Klapbrug (bij de kruising met de Teijlingerlaan) richting Lisse komt op oude ansichtkaarten soms voor als Rijksweg en het stuk van Huize Vredesteyn tot Sassenheim-noord op die oude kaarten ook wel als Noordeinde en zelfs als Lissesche Weg.
Boerderijen
Langs die doorgaande route was er vroeger duidelijk sprake van lintbebouwing: alle huizen werden langs die weg gebouwd. Ook boerderijen stonden aanvankelijk gewoon langs de weg. In wat nu het centrum is, hebben vroeger 5 à 6 boerderijen gestaan. Maar de boerderijen die later buiten de bebouwde kom gebouwd zijn, stonden – en staan nog steeds – een flink eind van de weg af. De reden daarvan is dat de boeren de grens van de strandwal opzochten om hun boerderij te bouwen. Dan hadden ze aan de ene kant zandgrond (akkerbouw) en aan de andere kant veen (veeteelt). Zo hadden ze meer mogelijkheden bij het uitoefenen van hun beroep. Hun boerderijen stonden nog net op de iets hoger gelegen zandgrond van de strandwal.
Kerken
Het oudste gebouw aan de Hoofdstraat is de Dorpskerk. Al in de vroege middeleeuwen stond hier waarschijnlijk een houten kerk. In de 12e eeuw werd dat kapelletje vervangen door een kleine eenbeukige Romaanse zaalkerk van tufsteen, de basis van de huidige Dorpskerk. Tot de reformatie was dit de RK Pancratiuskerk en daarna de kerk van de protestantse inwoners van Sassenheim. Eerst als Nederduitsch Gereformeerde Kerk en vanaf 1816 de Nederlandse Hervormde Kerk. Vanaf 2007 de Protestantse Gemeenschap Sassenheim.
In 1870 werd aan de Hoofdstraat 188 een RK-kerk gebouwd. Dit kerkgebouw bleek al na enkele decennia te klein te zijn. In twee fases heeft de kerk haar huidige omvang gekregen. In 1913 werden het transept en priesterkoor tegen het schip van de oude kerk aan gebouwd. Pas in 1928 werden het nieuwe grotere schip en de toren gebouwd en de oude kerk volledig afgebroken.
Een kerkscheuring in de protestante geloofsgemeenschap (of zo) zorgde ervoor dat er in 1876 door aannemer J.C. Guldemond in de toenmalige moderne stijl, de ‘Waterstaatstijl’ een gereformeerde kerk gebouwd werd aan de Hoofdstraat 137. Dit gebouw heeft tot 1912 dienstgedaan als kerk. Daarna verhuisde de gereformeerde gemeenschap naar de Julianalaan.
Scholen
Aan de Hoofdstraat zijn in de 19de en 20ste eeuw vier scholen gebouwd. Eerst de openbare school in 1868, gelegen voor de Dorpskerk tegenover waar nu Passage is en in 1967 afgebroken om plaats te maken voor parkeerplaatsen. Het tweede grote schoolgebouw aan de Hoofdstraat was de in 1892 opgerichte School met den Bijbel. Deze school stond tegenover Huize Vredesteyn, op de plaats waar nu het parkeerterrein van supermarkt Dirk is, achter het moskeegebouw. In 1954 ging het schoolgebouw dienstdoen als sociale werkplaats. De derde school opende in 1899: de RK St. Annaschool – aanvankelijk een meisjesschool –tot 1985 als school in gebruik. Nu de Vomar. Het vierde grote schoolgebouw aan de Hoofdstraat was de RK St. Pancratiusschool uit 1902, aanvankelijk een jongensschool en gesloopt in 1984. Vanaf 1985 zijn er geen scholen meer gevestigd aan de Hoofdstraat.
Bollenvilla's
Aan de Hoofdstraat verrezen vooral in de periode tussen circa 1900 en 1920 een groot aantal zogeheten bollenvilla’s, die tot op de dag van vandaag in belangrijke mate het aanzicht van het dorp bepalen.
Winkelstraat
De Hoofdstraat is van oudsher ook dé winkelstraat van Sassenheim. Al in 1599 wordt er melding gemaakt van herberg ‘Het Paard’. Later is de naam ’t Bruine Paard ontstaan. Eeuwenlang was het het het centrum van het dorpsleven. In 1979 is ’t Bruine Paard gesloopt.
Nummering
De nummering in de Hoofdstraat is diverse keren gewijzigd. In de 19de eeuw liep de nummering van noord naar zuid aan de ene kant van de weg en dan aan de andere kant weer terug van zuid naar noord. Daarbij werden de zijstraten aanvankelijk in die nummering meegenomen. In de 20ste eeuw is men overgestapt op de nummering van zuid naar noord, met aan de westzijde de oneven nummers en aan de oostzijde de even nummers.